Nguyên tắc dưỡng sinh mùa Đông tăng cường sức khỏe, đẩy lùi bệnh tật

Sự tuần hoàn bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông là quy luật của tự nhiên. Mỗi mùa quy luật sinh trưởng khác nhau, vì vậy phép dưỡng sinh cũng là không giống nhau.
Dung Nguyễn Dung Nguyễn
Người xưa tính thời điểm bắt đầu bốn mùa gồm lập Xuân, lập Hạ, lập Thu, lập Đông. Vào lập Đông, vạn vật đều che lấp ẩn náu, vào lúc này mọi người nên “dưỡng tàng”.Theo “Hoàng Đế nội kinh”, thời gian sinh hoạt của mọi người nên theo Mặt Trời. Vào mùa đông mọi người nên ngủ sớm dậy muộn, để thận cất giấu “chí”, có chỗ thu mình ẩn nấp. Tâm chí bản thân không nên nói rõ ra, lộ ra, nên tránh lạnh, giữ ấm, tránh để làn da thường xuyên tiếp xúc gió lạnh, nếu không thì khí sẽ bị cạn kiệt, đây chính là “đạo dưỡng tàng”, nếu làm trái ngược sẽ gây tổn thương thận, đến mùa Xuân năm sau sẽ xuất hiện tật cơ bắp héo rút, đau nhức xương.
 
Người xưa cũng có câu: “Mặt Trời mọc làm việc, Mặt Trời lặn dừng lại“ với ý là hoạt động sinh hoạt của cơ thể hãy để thuận theo tự nhiên. Khi tới lập Đông nên ngủ sớm dậy trễ, đảm bảo giấc ngủ đầy đủ. Mặt Trời mọc thì mới làm việc sẽ giúp ích cho dương khí ẩn núp, âm tinh tồn trữ. Đối với quần áo không nên mặc quá ít, quá mỏng, nhiệt độ phòng quá thấp thì sẽ làm hao tổn dương khí. Nhưng cũng không nên mặc quần áo quá nhiều quá dày, khiến nhiệt độ phòng quá cao thì lỗ chân lông nở to làm dương khí không ẩn núp được, hàn tà cũng dễ xâm nhập cơ thể.
 
Theo Đông y, Hàn là âm tà thường tổn thương dương khí. Thân thể con người nếu không có dương khí thì sẽ mất đi sức sống thay cũ đổi mới, cơ thể suy yếu không còn khỏe mạnh. Cho nên, việc điều dưỡng trong cuộc sống thường ngày sau tiết lập Đông phải chú ý “dưỡng tàng”. Từ xưa khí hậu và Y học có cùng nguồn gốc. Dưỡng sinh thuận theo tự nhiên, tùy thời mà thay đổi. Lão Tử đã viết trong Đạo Đức Kinh: “Người thuận theo Đất, Đất thuận theo Trời, Trời thuận theo Đạo, Đạo thuận theo tự nhiên”. Con người là một tiểu vũ trụ còn thiên nhiên là một đại vũ trụ, tiểu vũ trụ ở trong đại vũ trụ vì vậy mà từng thời khắc tiểu vũ trụ đều chịu ảnh hưởng của đại vũ trụ. Bốn mùa khác nhau trong thiên nhiên, tiết khí khác nhau nên cơ thể con người vì vậy sẽ ứng với bệnh khác nhau.
 
Duong-sinh-theo-mua 
Con người đã phân chia bốn mùa theo khí Thiên Địa, đạo dưỡng sinh cũng thuận theo tự nhiên mà làm, tùy thời mà thay đổi. Thân thể chúng ta tương thông với tự nhiên, tương ứng với thủy, thổ, tự nhiên, thực vật, khí hậu của chính nơi mình sinh sống. Một trong những nguyên tắc dưỡng sinh quan trọng mà muốn sống khỏe mạnh đó là nên ăn thực phẩm theo mùa của địa phương, sống hài hòa với thiên nhiên. Lúc này bản thân sẽ tự hình thành một tiểu sinh thái nguyên sơ đồng ứng với sinh thái tự nhiên chúng ta sinh sống, sẽ hài hòa nương tựa ổn định cho dù môi trường bên ngoài biển đổi thế nào thì tiểu hoàn cảnh khỏe mạnh trong cơ thể vẫn có thể duy trì khá ổn định. Khi Tiết lập Đông đến mọi cỏ cây tàn lụi, tất cả các loài sâu bọ đều ngủ đông ẩn nấp, vạn vật có xu hướng dừng lại, dùng trạng thái ngủ đông để nghỉ ngơi dưỡng sức để chuẩn bị đón mùa Xuân tràn trề sức sống. Nhân loại không ngủ đông, nhưng dân gian có tập tục bổ Đông vào lập Đông. Đây là thời kì tốt nhất để bồi bổ cơ thể, tiến hành thực bổ (bồi bổ bằng thực phẩm) để bổ sung nguyên khí chống lại giá lạnh mùa Đông. Vậy nên mới có câu “mùa Đông bồi bổ, mùa Xuân hạ hổ”. Tiết khí không đúng thời tiết sẽ dễ dàng nảy sinh bệnh hoạn, lúc này nếu mọi người vẫn bồi bổ theo tiết lập Đông thì có thể không những không có lợi mà còn gây hại. Do đó nếu nhiệt độ quá cao thì tốt nhất là bồi bổ bằng các món mát, mà nhiệt độ quá thấp thì nên bồi bổ bằng các món nóng.
 

Điều chỉnh sinh hoạt thường ngày

 

Duong-sinh-theo-mua 
Theo đạo dưỡng sinh của Đông y, ba tháng mùa Đông cần ngủ sớm và dậy muộn. Ngủ sớm khi mặt trời vừa lặn để giữ ấm cơ thể nhằm bảo vệ dương khí. Khi ngủ, âm khí được nuôi dưỡng tốt hơn khi thức, ngủ dậy muộn là để kéo dài thời gian di dưỡng âm khí. Mùa Đông không nên ra ngoài quá sớm sẽ làm cơ thể nhiễm lạnh, nên làm việc vận động nhẹ nhàng, tránh ra mồ hôi để gây tổn thương dương khí. Mùa đông nên điều chỉnh mặc quần áo cho thích hợp vừa đủ. Nếu mặc đồ quá ít và quá mỏng, nhiệt độ phòng quá thấp dễ bị cảm lạnh và hao tổn dương khí. Ngược lại, nếu mặc đồ quá dày, nhiệt độ phòng quá cao sẽ đổ mồ hôi, dương khí không thể ẩn náu, hàn tả dễ thâm nhập vào cơ thể. Đông y quan niệm “Hàn vi âm tà, thường thương dương khí” nghĩa là dương khí trong cơ thể cũng giống như ánh sáng ấm áp của mặt trời trên trái đất, nếu mất đi vạn vật sẽ không thể sinh tồn. Tương tự nếu cơ thể không có dương khí, sẽ mất đi khả năng trao đổi chất. Bởi vậy, điều chỉnh sinh hoạt và dưỡng sinh vào mùa đông cần chú trọng ‘dưỡng tàng’ và tăng thêm quần áo cho phù hợp với thời tiết.
 

Điều chỉnh ăn uống

 
Căn cứ theo ngũ vị để lựa chọn thức ăn cho phù hợp: Ngũ vị là chỉ các vị: Chua, đắng, ngọt, cay, mặn, phối hợp cùng với can (xuân), tâm (hạ), tỳ (trưởng hạ), phế (thu), thận (đông). Đông y cho rằng, các vị khác nhau thì tác dụng cũng không giống nhau.
 
Vị chua có tác dụng thu liễm, làm giảm bớt tiểu tiện, giữ mồ hôi, ngăn tiêu chảy. Mùa đông đi tiểu nhiều, ăn đồ chua vừa phải có thể giảm bớt tiểu tiện, ví dụ như ăn cam quýt, ô mai, sơn tra … Mùa đông, thận (thủy) làm chủ dễ khắc tâm (hỏa), tức là mùa đông tâm hỏa hư nhiều, vì vậy lúc này cần ăn nhiều vị đắng để bổ Tâm. Ngoài ra, những chất dạng kiềm chứa trong các thực phẩm vị đắng có tác dụng tiêu viêm giải nhiệt, thúc đẩy tuần hoàn máu và làm giãn huyết quản. Vị ngọt có tác dụng bồi bổ làm phòng chống co giật. Mùa đông giá lạnh, nên ăn thêm các thực phẩm có vị ngọt như: các loại đường, mật ong, mứt, nước uống ngọt… để cung cấp nhiệt năng, giúp cơ thể chống chọi lại với giá lạnh. Tuy nhiên, không nên ăn quá nhiều vì dễ gây béo phì, làm trở ngại cho sự tiêu hóa của dạ dày và giảm cảm giác thèm ăn, thậm chí còn ảnh hưởng không tốt đến tim và thận.
 
Thực phẩm vị cay có tác dụng phát tán, hành khí, hoạt huyết… Đại đa số đều thiên về tính nhiệt như: hành, gừng, tỏi, ớt, hạt tiêu, quế, hồi… Khi dùng vào mùa đông có thể trừ hàn và kích thích tăng nhiệt lượng cho cơ thể. Theo dinh dưỡng của Đông y, vị mặn có tác dụng bổ ích âm huyết, đào thải tán kết, làm mạnh tạng Thận. Theo nguyên tắc “thu đông dưỡng âm”, mùa đông nên ăn nhiều thực phẩm vị mặn như: rau câu, sứa biển, tảo… Nhưng không nên quá lạm dụng các loại thức ăn mặn vì dễ làm tổn hại đến tạng Tâm và cũng không có lợi cho Tỳ tạng.

Duong-sinh-theo-mua
 
Chú ý ăn thực phẩm dưỡng thận để chống lạnh: Khí hậu giá lạnh của mùa đông làm khả năng trao đổi chất trong cơ thể giảm xuống thấp nhất. Đây là lý do những người già yếu bao giờ cũng thấy chân tay giá lạnh, sợ lạnh vào mùa này. Đông y quan niệm, thận chủ dương khí của toàn thân, đây là động lực chính trong các hoạt động của cơ thể và là gốc của sinh mệnh. Cơ thể khỏe mạnh hay không có mối liên quan chặt chẽ tới chức năng sinh lý của thận. Để dưỡng thận và tăng sức đề kháng như thịt cừu, thịt dê, canh gà, thịt vịt, thịt bò v.v. nhằm làm tăng dinh dưỡng và nhiệt lượng cho cơ thể. Những người già yếu nên uống kèm các loại thuốc đông dược bổ thận như bổ cốt chỉ, nhục thung dung, nhục quế, đỗ trọng, nhân sâm. Tuy nhiên, cần tùy thuộc vào thể chất của bản thân để bồi bổ phù hợp.
 

Vận động để dưỡng sinh

 
Sau lập đông, thời tiết dần chuyển lạnh, nhiều loài động vật trong thế giới tự nhiên bắt đầu thời kỳ ngủ đông. Không ít người vì thấy mệt mỏi đầu óc nên chỉ muốn ở nhà, không ra ngoài trời và ngại tham gia các hoạt động thể dục. Thực tế điều này không tốt cho Sức Khỏe. Kiên trì tập luyện vào thời điểm này không chỉ giúp não bộ luôn hưng phấn, mà còn có thể tăng cường chức năng điều chỉnh nhiệt độ cơ thể của hệ thần kinh trung ương từ đó cải thiện khả năng chống lạnh. Đây là lý do những người kiên trì tập thể dục vào mùa đông hiếm khi bị ốm. Tuy nhiên, có điều đáng chú ý đó là, do nhiệt độ giảm nên tốc độ trao đổi chất của cơ thể vì thế cũng chậm hơn. Tập thể dục vào thời điểm này không nên quá dữ dội để tránh gây ra phản tác dụng. Thể dục nhịp điệu, Thái cực quyền, Khí công thiền định… đều là những lựa chọn tốt cho việc tập thể dục mùa đông.
 

Điều dưỡng cảm xúc

 

Duong-sinh-theo-mua
 
Mùa đông là thời điểm quá trình trao đổi chất trong cơ thể tương đối chậm, bởi vậy Đông y chú trọng ‘dưỡng tàng’ vào thời điểm này. ‘Tàng’ có nghĩa cần giữ cho tinh thần yên ổn bình tĩnh. Nói cách khác, tinh thần cần lạc quan bao dung rộng lượng, sử dụng đại não một cách hợp lý để luôn giữ cho tâm thái được yên ổn mới có thể bảo vệ dương khí lại không tiêu hao âm tinh một cách quá độ. Khi gặp việc không vừa lòng, cần học cách điều chỉnh cảm xúc, tìm những phương pháp hợp lý để loại bỏ sự uất ức chán nản trong tâm, giữ tâm thái được bình hòa, tranh thủ thời gian sưởi nắng khi trời ấm.
 
Mùa Đông thuộc hành Thủy, ứng với tạng Thận. Thận chủ bế tàng, muốn bảo vệ Thận khí, cần giữ cho tinh thần yên tĩnh và kín đáo. Trong mùa này, ý chí và tình cảm phải giống như đội quân đang mai phục, như có ý tình riêng không muốn thổ lộ ra ngoài, như có vật báu mà giấu kín không để ai nhìn thấy. Như vậy, dương khí sẽ tiềm tàng, bền vững. Không nên để cho tinh thần và tình cảm lên đến cực độ. Tình chí quá độ sẽ làm cho dương khí bị nhiễu loạn, không còn đủ sức cân bằng với phần âm, gây nên trạng thái mất quân bình âm dương, làm tổn hại đến sức khỏe và tuổi thọ. Mùa Đông, cảnh vật u ám, tiêu điều, ngày ngắn đêm dài là một nguyên nhân dễ khiến tâm trạng chán nản, trầm uất, bi quan. Cách cải thiện tâm tình tốt nhất là hoạt động. Tùy hoàn cảnh, mỗi người tự chọn hình thức hoạt động thích hợp khi trời sáng.

Nguyễn Dung (t/h)

Tin nổi bật cùng chuyên mục