Tự kỷ là gì, những điều cần biết về chứng tự kỷ

Nếu trẻ khiếm thính không nghe và không nói được thì trẻ tự kỷ có nghe nhưng không nói. Không nhầm lẫn người bị tự kỷ cũng bị chậm phát triển trí tuệ. Tự kỷ là gì? Dấu hiệu trẻ tự kỷ và hướng dẫn chăm sóc từ bác sĩ.
Hà Ly Hà Ly

Tự kỷ là gì? Nguyên nhân gây tự kỷ

 
Tự kỷ là hội chứng rối loạn hành vi tâm thần phức tạp bao gồm sự suy giảm về tương tác xã hội, ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp được biểu hiện đặc trưng bởi hành vi cứng nhắc, lặp đi lặp lại và có tính hạn chế.
 
Về khía cạnh chuyên ngành, tự kỷ có thể coi là bệnh lý về não bởi sự xuất hiện của những gen bất thường làm thay đổi cấu trúc tiểu não, thùy trán, thùy thái dương, thiếu hụt hoạt hóa cấu tạo lưới, bất thường về sinh hóa thần kinh.
 
Y học hiện đại chưa thể xác định rõ nguyên nhân gây ra chứng tự kỷ. Các chuyên gia mới chỉ ra rằng, di truyền và yếu tố môi trường là hai nguyên nhân gây bệnh. Giả thuyết khác về việc tiêm vắc xin khiến trẻ tự kỷ là không có cơ sở.
 
Tự kỷ là gì? Những điều cần biết về chứng tự kỷ
 
Yếu tố di truyền: Trẻ mang các gen di truyền nằm trên nhiễm sắc thể 2, 3, 4, 6, 7, 10, 15, 17 và 22 làm tăng nguy cơ gây tự kỷ.
 
Trên cơ sở các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh như Xquang sọ, siêu âm qua thóp, chụp MRI, CT scan cho thấy mối liên quan giữa sự bất thường của cấu trúc nào với bệnh tự kỷ. Theo đó, trẻ có khối lượng/kích thước não bộ bất thường lúc mới sinh; có hiện tượng teo thùy nhộng của tiểu não hoặc dị dạng nhiều hồi não (Polymicrogyria)... có khả năng cao lớn lên mắc bệnh tự kỷ.
 
Người mẹ trong thời gian mang thai bị nhiễm một số loại virus, khi sinh con bị ngạt, sinh non, có can thiệp sản khoa... đứa trẻ chào đời có nguy cơ cao bị tử kỷ. Trẻ bị tổn thương hệ thần kinh bẩm sinh, có khiếm khuyết về tâm hồn hoặc mang nhiễm sắc thể bất thường cũng khả năng mắc bệnh.
 
Nguyên nhân từ môi trường: Trẻ sinh ra trong gia đình không hòa thuận, ít được quan tâm chăm sóc, trẻ xem ti vi quá nhiều, không có bạn bè... rất dễ sinh ra hội chứng tự kỷ.
 

Những dấu hiệu trẻ tự kỷ

 
Theo các chuyên gia, trẻ mắc chứng tự kỷ hầu hết đều có biểu hiện phát sinh từ 18 tháng cho tới 3 tuổi. Đây cũng là thời điểm trẻ mới biết nói, đang hình thành khả năng nhận thức nên các biểu hiện dễ bị nhầm lẫn với bệnh khác.
 
Theo một thống kê không chính thức, có 75-88% trẻ tự kỷ có những dấu hiệu sớm trong 2 năm đầu đời, 31-55% có biểu hiện triệu chứng trong năm đầu tiên.
 
Các bác sĩ khẳng định việc xác định trẻ có mắc chứng tự kỷ hay không cần phải kiểm tra và theo dõi kỹ lưỡng dài ngày. Cha mẹ có thể theo dõi con trẻ mỗi ngày dựa vào các dấu hiệu mắc bệnh tự kỷ sớm và đặc trưng. Một số dấu hiệu trẻ tự kỷ phổ biến:
 
Kém giao tiếp
 
Biểu hiện điển hình nhất của trẻ bị tự kỷ là kém giao tiếp. Trước 3 tuổi là thời gian trẻ luyện nói và phát triển nhận thức thông qua việc giao tiếp với thế giới bên ngoài. Tuy nhiên, trẻ mắc bệnh tự kỷ thường có biểu hiện chậm nói, không hiểu giao tiếp với cha mẹ.
 
Bác sĩ Phạm Ngọc Thanh (Khoa Tâm lý - Bệnh viện Nhi đồng 1 TP.HCM) cho hay, nếu như trẻ khiếm thính không nghe và không nói được thì trẻ tự kỷ có nghe nhưng không nói. Một thống kê từng đưa ra con số 50% trẻ tự kỷ không nói suốt đời.
 
Nhiều trẻ bị bệnh đã nói được vài từ sau 1 tuổi, nhưng đến khoảng 18-24 tháng trẻ lại không nói nữa, thay vào đó là lặp đi lặp lại những âm vô nghĩa. Trẻ hay nhại lời bằng cách lặp lại chính câu hỏi của người hỏi. Chúng không chỉ nhắc lại câu nói ngay sau khi được hỏi mà còn nhắc lại sau đó nhiều giờ hay nhiều ngày.
 
Tự kỷ là gì? Những điều cần biết về chứng tự kỷ
 
Khép mình, kém giao tiếp là biểu hiện rõ rệt ở trẻ tự kỷ
 
Trẻ không biết cách bắt chuyện, giọng điệu khác thường (ví dụ lên xuống giọng thất thường trong cùng câu nói, câu giao tiếp lại nói với ngữ điệu câu hỏi), trẻ không biết cách diễn đạt mong muốn của bản thân bằng lời nói, khi ai hỏi chỉ biết gật lắc đầu hoặc trả lời bằng những câu ngắn mà không biết diễn tả thành câu dài và lễ phép.
 
Kém tương tác xã hội
 
Trẻ tự kỷ không biết cách diễn đạt lời nói và hành vi cho đối phương nên thường khép kín, hiếm khi nhìn thẳng vào mắt người khác. Trẻ không biết tạo mối liên hệ với những người xung quanh như không vui cười, ôm thể hiện tình cảm hay đưa mắt nhận biết. Ngược lại trẻ tự kỷ cũng không thích được người khác chạm vào hay có động tác cưng nựng như ôm, bế, véo má...
 
Dana Watternberg Khani - chuyên gia về trẻ tự kỉ của Austism Friendly Spaces từng chỉ ra rằng: “Những đứa trẻ này không biết cách kết bạn. Nhiều trẻ tự kỉ gặp vấn đề trong giao tiếp với mọi người xung quanh, do đó, chúng có khuynh hướng thích chơi với đồ vật hơn là với con người”.

 
Những đứa trẻ thường tự làm mọi thứ một mình bởi chúng không biết cách nhờ sự giúp đỡ của người khác, không có nhu cầu khoe khoang thành tích (vẽ tranh, xếp hình) với ai hay thậm chí là không hiểu những người xung quanh đang nói gì.
 
Cảm xúc bất thường
 
Hầu hết những đứa trẻ tự kỷ chẳng bao giờ bộc lộ cảm xúc của chúng ra ngoài. Các bà mẹ có thể phát hiện điều này từ khi con mình còn nhỏ, khi được ôm ấp, dỗ dành, xoa lưng trẻ không có biểu hiện thích thú.
 
Tự kỷ là gì? Những điều cần biết về chứng tự kỷ
Trẻ tự kỷ không có nhu cầu giao tiếp, thường chỉ thích chơi một mình với đồ vật
 
Những đứa trẻ bình thường rất gần gũi mẹ, khi mẹ đi xa mà không cho theo cùng có thể gào khóc. Nhưng những đứa trẻ tự kỷ không có nhu cầu đòi hỏi, chúng cũng không quan tâm tới cảm xúc của người khác. Gần như trong mọi hoàn cảnh chúng chỉ có một vẻ mặt bình thản duy nhất, không vui, không buồn.
 
Một số trẻ tự kỷ thường quá nhạy cảm, chúng khó chịu với âm thanh tiếng ồn, khó chịu khi khẩu vị món ăn bị thay đổi...
 
Rối loạn hành vi
 
Trẻ tự kỷ thường có thường có những hành vi bất định như: xem tay không biết chán, cử động các ngón tay bất thường, khi đi thì kiễng chân, quay tròn người, nhảy chân sáo, chạy đi chạy lại dễ bị nhầm với tăng động.
 
Trẻ tự kỷ thường lặp đi lặp lại một hành vi vô thức: quay bánh xe đồ chơi, gõ đập đồ chơi, lắp ráp và tháo rời đồ chơi rất tỉ mỉ hoặc chỉ chơi một vài món đồ chơi nhất định.
 
Khi đi học, trẻ tự kỷ thường chỉ ngồi đúng một chỗ trong lớp, khi ngủ chỉ nằm đúng một vị trí, đi về đúng một con đường một mép đường. Trẻ thích đóng cửa nhiều lần, thích giở sách xem tranh xem chữ, thích bật công tắc điện... Trẻ có thể ngồi nghệt ra xem quảng cáo trong nhiều giờ. Trẻ luôn thích cầm nắm vật gì đó trong tay.
 
Các chuyên gia lưu ý không thể đồng nhất người bị tự kỷ và chậm phát triển trí tuệ là một. Khoa học đã chứng minh người tự kỷ có năng lực trí tuệ rất khác nhau. Có người tự kỷ cũng đồng thời suy giảm trí tuệ nhưng cũng có người bệnh tự kỷ lại có năng lực nhận thức vượt trội trong một số khía cạnh nhất định.
 
Trẻ tự kỷ có thể ẩn chứa bên trong tài năng xuất chúng. Video: VTC14
 

Điều trị và chăm sóc trẻ người tự kỷ

 
Hiện nay chưa có bất cứ phương pháp khoa học hay loại thuốc đặc trị nào có thể chữa khỏi hoàn toàn tự kỷ. Các biện pháp can thiệp sớm chỉ nhằm cải thiện tình trạng của trẻ, giúp trẻ tăng cường nhận thức và hòa đồng hơn với môi trường xung quanh.
 
Theo ThS.BS Thành Ngọc Minh - Trưởng khoa Tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương: Đối với trẻ được chẩn đoán mắc tự kỷ, việc can thiệp sớm có vai trò đặc biệt quan trọng. Trẻ tự kỷ phải được can thiệp ngay khi phát hiện ra các dấu hiệu nghi ngờ tự kỷ. Việc can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ không chỉ hướng tới đứa trẻ mà còn chú trọng đến gia đình và môi trường sống xung quanh.
 
Từ 1-3 tuổi là thời gian vàng trong điều trị tự kỷ. Cha mẹ không nên có tâm lý chờ đợi, hy vọng trẻ chỉ "chậm nói thôi" hay lớn lên sẽ "không sao"...

 
Khoảng 30% trẻ phát hiện tự kỷ trong giai đoạn 18-36 tháng tuổi có khả năng giao tiếp bình thường. Nếu phát hiện và can thiệp sớm trẻ tự kỷ từ 1-3 tuổi, khả năng giao tiếp và hành vi của trẻ sẽ được cải thiện rõ rệt, 80% trẻ tự kỷ có thể đi học với các bạn đồng trang lứa bình thường.
 
Các chuyên gia nhấn mạnh, việc quan trọng đầu tiên là dành tình yêu thương cho trẻ tự kỷ. Mọi thành viên trong gia đình cần quan tâm trẻ sát sao hơn nữa bằng một thái độ đúng mực, không xem trẻ là người bệnh, là gánh nặng của gia đình.
 
Cha mẹ cần tìm hiểu con mình đang gặp vấn đề ở đâu như: Trẻ gặp khó khăn trong vận động thô như lăn lê, bò trườn, xoay người; trẻ không thể vận động tinh như điều khiển các chi; hay trẻ hạn chế về năng lực nhận thức và giao tiếp...
 
BSCK2. Thành Ngọc Minh - Trưởng khoa Tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương gợi ý một số phương pháp chăm sóc trẻ tự kỷ tùy thuộc vào tình trạng hạn chế của trẻ.
 
Hoạt động tăng cường kỹ năng tập trung
 
Đối với trẻ bị rối loạn tập trung, cha mẹ chú trọng các hoạt động tăng cường kỹ năng chú ý của trẻ tự kỷ:
 
Bố trí không gian xung quanh trẻ để tăng cường sự tập trung. Ví dụ, không bày quá nhiều đồ chơi trước mặt trẻ, sắp xếp đồ dùng cho trẻ hợp lý.
 
Tự kỷ là gì? Những điều cần biết về chứng tự kỷ
Chăm sóc trẻ tự kỷ là cuộc hành trình kiên trì và bản lĩnh của các bậc cha mẹ
 
Phòng sinh hoạt không cần quá rộng nhưng tránh tiếng ồn. Sắp xếp bàn ghế, kệ và tủ ở sát các bức tường và để trống khoảng không gian ở giữa cho trẻ thuận tiện di chuyển.
 
Khi chơi với trẻ, cha mẹ cho con ngồi ngang tầm mắt, cố gắng thu hút sự chú ý của trẻ trong mọi hoạt động bằng cách gọi tên trẻ hoặc qua động tác. Trong mỗi hành vi, đợi cho tới khi trẻ đã nhìn hoặc đã nghe và phản ứng lại mới chuyển sang hoạt động khác.
 
Các hoạt động tăng cường năng lực hành vi
 
Cha mẹ lôi kéo sự thu hút của trẻ, làm mẫu động tác và để trẻ làm theo. Có những trẻ tự kỷ không có khả năng bắt chước cần cầm tay chỉ dẫn, vừa gợi ý bằng lời nói, vừa thực hiện động tác đến khi trẻ có thể tự lặp lại.
 
Ví dụ, cho trẻ bắt chước cách sắp xếp đồ chơi, sắp xếp các vật dụng trong phòng vào đúng vị trí. Dạy trẻ biểu cảm qua nét mặt, động tác môi miệng như tặc lưỡi, liếm môi, bạnh môi cau mày, chu miệng...
 
Bắt chước âm thanh ú òa, măm măm hoặc bắt chước các tiếng động vật, nhạc hiệu quảng cáo hoặc. Dạy trẻ tới khi trẻ bắt chước lại mới thôi. Chơi búp bê cùng trẻ, bắt chước cho búp bê ăn, xúc cơm, thử quần áo...
 
Các hoạt động giúp tăng cường giao tiếp
 
Cha mẹ thường xuyên gọi tên con trong mọi hoạt động, nói cho tới khi trẻ phản hồi lại. Khi nói nên phát âm rõ ràng, dứt khoát, không phát âm rời rạc.
 
Nên nói các từ đơn giản để trẻ dễ hiểu. Chỉ nói những từ quan trọng nhất, đơn giản nhất và cho trẻ thời gian phản hồi. Không nên dùng câu phủ định để ngăn cản trẻ làm gì đó.
 
Trong một chuỗi hành động nên dùng các từ nối như “tiếp theo”, “sau đó” để trẻ biết thứ tự từng việc. Khi hoàn thành công việc dùng những từ “kết thúc”, “xong rồi”.
 
Tại Việt Nam chưa có thống kê chính thức nhưng theo ước tính của Bộ Lao động - Thương binh & Xã hội, số người mắc chứng tự kỷ có thể từ 200.000 đến 500.000 người. Việc can thiệp sớm và chăm sóc trẻ tự kỷ là một quá trình dài hơi cần sự mạnh mẽ và kiên trì của cha mẹ và chung tay của cả cộng đồng.
 
Sự thật ít người biết về chứng tự kỷ
 
 
Hà Ly (t/h)

Tin nổi bật cùng chuyên mục